محمد حسن خان اعتماد السلطنه

735

چهل سال تاريخ ايران ( فارسى )

سال كه به ايران آمد سيد حسين پسر سيد سعيد كليددار سابق حرم حضرت عباس را با خود به ايران آورد و اين شخص كه بعدا در مشهد مقيم شد و اشرف السلطنه زن محمد حسن خان اعتماد السلطنه را گرفت جد خاندان مؤيد ثابتى خراسانى است . معين الملك هجده سال وزير مختار ايران در استانبول و بسيار مورد توجه سلطان عبد الحميد بود . وقتى كه شاه در 1308 او را احضار كرد عثمانيها دست و پا كردند كه او در مقام خود ابقاء شود ، حتى سفير عثمانى گفته بود كه چهار صد تومان پول تلگراف جواب و سؤال شاه و سلطان را داده است . ولى به هيچ‌رو اين وساطت مورد قبول ناصر الدين شاه قرار نگرفت ، بطورىكه شاه جواب داد اگر سلطان استعفاى مرا از سلطنت بخواهد قبول مىكنم اما مجددا سفارت حاجى محسن خان را قبول نخواهم كرد و معلوم نيست به چه جهت شاه از او رنجيده بود . اما سال بعد در رجب 1309 لقب مشير الدوله و وزارت عدليه و تجارت و سه - هزار تومان اضافه مواجب به او داده شد و لقب قبلى او به محسن خان پسر امين الدوله كه داماد او بود اعطاء گشت و حتى شاه حاضر شد كه دوباره او را به استانبول بفرستد و صدراعظم از آن كار اكراه داشت . در 1312 وزارت تجارت را از او گرفتند و به امين همايون دادند . پس از قتل ناصر الدينشاه در جمادى الثانيهء 1314 وزير امور خارجه شد و پس از عزل امين الدوله اندك مدتى رياست هيئت وزراء نيز با او بود . مشير الدولهء چهارم با اينكه بسيار خوش‌بنيه بود بطورىكه در 1302 به نظر اعتماد السلطنه با وجود شصت و هفت سال عمر از اعتماد السلطنهء چهل و سه ساله جوانتر به نظر مىآمد ، در 1317 بيمار شد و براى معالجه به آبهاى معدنى آلمان رفت ولى به علت سالخوردگى معالجات او مؤثر نشد و در هشتاد و دوسالگى درگذشت و از او پسر و دخترى باقى ماند . شيخ محسن خان مردى باهوش و هنرمند و سياستمدار بود . تار را خوب مىنواخت و خوش‌محضر و خوش‌سخن بود . افضل الملك دربارهء او مىنويسد : « مرحوم مشير الدوله ( حاجى شيخ محسن خان ) از اخيار و مردمان نيك‌فطرت و درستكار بوده . او در استانبول به فراميسن رفته و بر جميع فراميسن كه ايرانيان فراموشخانه مىگويند مقدم بوده جميع مراتب و درجات را در فراميسن طى كرده و خود را نباخته است . نشان اول در اين كار به او داده شده بود . . . در اواخر ذى الحجهء 1316 براى معالجه در آبهاى معدنى به آلمان رفت و در روز چهارشنبه غره ربيع الثانى 1317 در پاريس درگذشت . جنازهء او را به عتبات برده دفن كردند . پسر كوچكى از او باقى ماند . » ( تاريخ افضل ، باب چهارم در وقايع سال 1317 ) افضل الملك از دختر او نام نبرده است . اين دختر در استانبول تربيت شده و درس خوانده بود . ميرزا على خان امين الدوله او را براى پسرش گرفت و چون به صدارت رسيد دختر مظفر الدين شاه يعنى خانم فخر الدوله را براى پسرش خواستگارى